De NS 1500: De Engelse locomotieven op Nederlands spoor
Stel je voor: je staat in de jaren zestig op een Nederlands station en er komt een locomotief voorbij die eruitziet alsof-ie rechtstreeks uit een Engelse film is gereden.
Dat was de NS 1500. Dit waren geen Nederlandse machines, maar Britse krachtpatsers die hier tijdelijk kwamen helpen. Een bijzonder hoofdstuk in onze spoorweggeschiedenis, waarbij buitenlandse technologie ons spoor draaiende hield.
Wat was de NS 1500 precies?
De NS 1500 was in feite een Britse locomotief van de klasse 15, die door de Nederlandse Spoorwegen werd ingezet. Het waren diesellocomotieven, gebouwd door de firma English Electric in de jaren vijftig.
Ze werden niet speciaal voor Nederland gemaakt, maar waren al in dienst bij British Railways. De NS huurde of kocht ze in de jaren zestig om een acuut tekort aan eigen materieel op te vangen. Nederlandse treinen waren druk bezet en er waren meer locomotieven nodig.
De Engelse machines boden een snelle oplossing. Ze kregen bij de NS de nummers 1501 tot en met 1505.
Je herkende ze meteen aan hun typisch Britse uiterlijk: een lange, rechte cabine met een korte neus, en die karakteristieke groene kleur met gele waarschuwingsstrepen. Ze zagen er heel anders uit dan de Nederlandse locomotieven van die tijd.
Waarom kwamen Engelse locomotieven naar Nederland?
In de jaren zestig groeide het treinverkeer in Nederland explosief. De wederopbouw was voltooid, mensen reisden meer en het goederenvervoer nam toe.
De NS had simpelweg niet genoeg eigen locomotieven om aan de vraag te voldoen. Nieuwe locomotieven bouwen of bestellen kostte jaren. Dat kon niet wachten. De oplossing?
Tijdelijk materieel huren of kopen van buitenlandse spoorwegmaatschappijen. Groot-Brittannië had precies wat de NS nodig had: betrouwbare diesellocomotieven die direct beschikbaar waren.
Het was een praktische, snelle ingreep. De Engelse locomotieven werden ingezet voor zowel reizigers- als goederentreinen, vooral op de wat zwaardere trajecten. Ze hielpen Nederland door een krappe periode heen, totdat er voldoende Nederlands materieel was.
Hoe werkte zo'n Britse machine?
De NS 1500 was een dieselelektrische locomotief, die kwam nadat de NS 1000 een moeizame start had. Dat betekent: een dieselmotor drijft een generator aan, die stroom opwekt voor de elektromotoren die de wielen laten draaien.
Een bewezen en robuust systeem. De motor was een English Electric 16SVT Mark II, een zescilinder lijnmotor met turbo.
Die leverde ongeveer 1.600 pk. Niet overdreven krachtig voor de zwaarste treinen, maar ruim voldoende voor de meeste taken in Nederland. De locomotief woog zo'n 108 ton en kon een topsnelheid halen van 128 kilometer per uur.
In de praktijk reden ze vaak wat langzamer, zeker met zware goederentreinen. De bediening was typisch Engels: veel hendels en meters in de cabine, wat wennen was voor Nederlandse machinisten. Een opvallend detail: de locomotief had aan beide kanten een cabine, maar de instap was aan de zijkant via een deur. Je moest dus via de buitenkant van de locomotief naar de cabine klimmen. Even anders dan de Nederlandse gewoonte.
Varianten, modellen en prijzen voor verzamelaars
De vijf locomotieven die bij de NS reden waren allemaal van hetzelfde type: de British Railways Class 15. In tegenstelling tot waarom de NS 1300 een Franse 'Alsthom' loc was, waren er bij deze serie geen echte subvarianten bij de NS.
Maar voor modeltreinliefhebbers zijn er wel interessante modellen van te vinden. Je kunt de NS 1500 als modeltrein kopen in schaal H0 (1:87).
Een mooi, gedetailleerd model van een merk als Roco of Bachmann kost tussen de €150 en €250. Voor die prijs krijg je een locomotief met digitaal bestuurbaar licht en geluid, en een gewicht dat goed op de rails ligt. Wil je een wat eenvoudiger model?
Dan zijn er instapmodellen van rond de €80 tot €120. Die zijn iets minder gedetailleerd, maar rijden prima.
Voor de echte verzamelaar zijn er soms ook oudere, tweedehands modellen te vinden op beurzen of online, soms voor prijzen tussen de €60 en €180, afhankelijk van de staat. Let bij het kopen goed op de juiste uitvoering. De NS 1500 had de Nederlandse groene kleur met gele strepen en de opschriften 'NS'. Een model van de Britse versie (in British Railways-groen) is iets anders, al is die ook mooi.
De NS 1500 vandaag de dag: waar zie je ze nog?
De echte NS 1500-locomotieven zijn al lang uit dienst. Ze werden in de jaren zeventig teruggegeven aan Groot-Brittannië of gesloopt.
Maar je kunt de geschiedenis nog steeds beleven. In het Nederlands Spoorwegmuseum in Utrecht staan regelmatig wisselende tentoonstellingen over buitenlands materieel in Nederland.
Het loont de moeite om hun agenda in de gaten te houden. Soms zijn er ook rijdende evenementen met historisch materieel, waar je een soortgelijke Engelse locomotief in actie kunt zien. Voor modelbouwers en verzamelaars zijn er clubs en forums waar je meer kunt leren over deze periode.
En als je zelf een model van de NS 1500 hebt, is het leuk om er een klein diorama bij te bouwen met een typisch Nederlands station uit de jaren zestig. De NS 1500 is een prachtig voorbeeld van hoe spoorwegen internationaal samenwerken in tijden van nood. Een verhaal dat laat zien dat de NS 2000 een Amerikaanse 'Whitcomb' loc was, en dat soms de beste oplossing van heel ver komt.