De geschiedenis van de NS 1200: Van Amerikaans ontwerp tot icoon
Stel je voor: het is begin jaren vijftig. Nederland is nog volop aan het herbouwen na de oorlog.
Het spoorwegnet moet gemoderniseerd worden, en snel. Dan verschijnt er een imposante, bijna futuristische locomotief op het toneel.
Groot, krachtig en met een ontwerp dat rechtstreeks uit de Verenigde Staten lijkt te komen. Dat is de NS 1200. Deze locomotief werd niet zomaar een werkpaard; hij werd een icoon dat bijna vijftig jaar lang de Nederlandse sporen zou domineren.
De feiten op een rij: cijfers die imponeren
Voordat we in het verhaal duiken, eerst de harde cijfers. Want die zijn indrukwekkend. Tussen 1951 en 1953 werden er 25 van deze mastodonten gebouwd.
Het oorspronkelijke plan was veel ambitieuzer: er was een bestelling voor 75 stuks.
Uiteindelijk werden er 50 van de bestelling omgezet in de kleinere serie 1100, die in Frankrijk werd gebouwd. De locomotief had een lengte van ruim 18 meter, een breedte van bijna 3 meter en woog in dienst 108 ton.
Onder de motorkap lag een vermogen van 2220 kilowatt, goed voor een maximumsnelheid van 150 km/h. In de praktijk mocht hij 130 km/h. De eerste locomotief, de 1201, werd op 31 oktober 1951 opgeleverd.
De laatste volgde begin 1953. Het waren de eerste locomotieven met een Co'Co'-asindeling in Nederland: zes aangedreven assen voor ongekende trekkracht.
Elektrische locomotief serie NS 1200: een Amerikaans hart in een Nederlands jasje
Het ontwerp van de 1200 was niet van Nederlandse makelij. Het kwam van de Amerikaanse bedrijven Baldwin (mechanisch) en Westinghouse (elektrisch).
Nederlandse industrie mocht hem echter bouwen. Werkspoor in Utrecht nam het mechanische deel voor zijn rekening, terwijl Heemaf uit Hengelo de elektrische installatie verzorgde.
Algemeen: waarom deze locomotief zo bijzonder was
Het was een perfect voorbeeld van naoorlogse samenwerking en technologie-overdracht. De 1200 was superieur aan veel andere locomotieven uit die tijd. Hij was krachtiger, moderner en betrouwbaarder. Zijn Amerikaanse ontwerp betekende robuuste techniek die tegen een stootje kon.
De locomotief was ontworpen voor zwaar werk: het trekken van lange, zware personen- en goederentreinen over het hele Nederlandse net.
Het was een echte alleskunner. De kleur van de locomotief vertelt ook een verhaal. De eerste veertien exemplaren (1201-1214) werden afgeleverd in een opvallende turquoise kleur.
De rest (1215-1225) kreeg een meer bescheiden bruine kleur, rotbraun genoemd. Maar al in 1954 werd besloten ze allemaal te spuiten in het iconische Berlijns blauw, de kleur die decennialang synoniem zou staan voor de serie, die net als de legendarische NS 3700 'Jumbo' een bijzondere bijnaam kreeg.
Bedrijf bij NS: bijna een halve eeuw trouwe dienst
De 1200 was een werkpaard dat overal werd ingezet. Van zware intercity's op de hoofdlijnen tot goederentreinen en alles daartussenin.
De locomotief was een vertrouwd gezicht op het Nederlandse spoor. In de jaren zeventig en tachtig kregen de meeste een grondige renovatie. Tussen 1979 en 1983 werden ze gemoderniseerd en voorzien van de nieuwe NS-huisstijl: geel met een grijs front.
Een fris, modern uiterlijk voor een bewezen Franse krachtpatser. Hun dienst bij de NS eindigde uiteindelijk in 1998.
De eerste locomotief die al eerder werd afgevoerd was de 1223, die in 1992 als eerste werd uitgerangeerd, lang nadat deze iconische diesellocs de stoomtrein vervingen.
Bedrijf na 1998: een tweede leven bij ACTS
De rest bleef trouw dienstdoen tot het einde. Het was een afscheid van een tijdperk.
Voor vijf locomotieven was het pensioen bij NS niet het einde. In 1999 en 2000 nam het goederenvervoerbedrijf ACTS vijf exemplaren over. Ze kregen nieuwe nummers (1251-1255) en werden ingezet voor zwaar goederenvervoer, zoals het rijden van bouwtreinen. Het bewees nogmaals de robuustheid en betrouwbaarheid van het ontwerp. Zelfs decennia na hun bouw waren ze nog steeds perfect inzetbaar voor het zware werk.
Waar zijn deze locomotieven nog te zien? Een zoektocht naar erfgoed
Gelukkig zijn niet alle 25 locomotieven gesloopt. Enkele exemplaren zijn bewaard gebleven als rijdend museummaterieel of als statisch monument.
Stand van zaken eind 2015: wat is er over?
Voor liefhebbers van spoorweghistorie is het nog steeds mogelijk om deze iconen in het echt te bewonderen. Ze staan als stille getuigen van een belangrijk hoofdstuk in de Nederlandse spoorweggeschiedenis. Eind 2015 was de situatie als volgt. Een aantal locomotieven was in handen van museumorganisaties en sommige waren zelfs nog rijdend.
Andere stonden opgesteld als monument bij werkplaatsen of stations. Het is altijd verstandig om bij de betreffende museumverenigingen te informeren naar de actuele status en locatie, want die kan veranderen.
Het behoud van deze machines kost geld en inzet van vele vrijwilligers.
De NS 1200 is meer dan alleen een oud stuk spoorwegmaterieel. Het is een symbool van de wederopbouw, van de invloed van Amerikaanse technologie op het Nederlandse net, en van een tijdperin waarin treinen nog met brute kracht en een zware motor de kilometers verslonden. Een icoon dat zijn plek in de geschiedenis meer dan verdiend heeft.