De geschiedenis van de restauratierijtuigen bij de NS
Stap je tegenwoordig in een Intercity, dan bestel je je koffie waarschijnlijk via een app of haal je ’m bij een horecapunt op het perron. Maar ooit, in een tijd van meer grandeur en minder haast, was er een speciaal rijtuig in de trein waar je kon lunchen, dineren of gewoon een borrel drinken terwijl het landschap voorbijglijdt. De geschiedenis van die restauratierijtuigen bij de NS is een verhaal van luxe, techniek en uiteindelijk een verdwenen tijdperk.
Restauratierijtuigen in het Spoorwegmuseum
Voor een tastbaar stukje van deze geschiedenis moet je in Utrecht zijn, in het Spoorwegmuseum. Daar kun je, soms als onderdeel van een expositie zoals 'Tosti's, Truffels en Treinen', echte historische restauratierijtuigen bewonderen.
Het zijn rijdende tijdcapsules. Je vindt er bijvoorbeeld een Duits panoramarijtuig uit 1962, met zijn kenmerkende grote ramen voor een onvergetelijk uitzicht. Of neem het restauratierijtuig van Wagons-Lits uit 1943, een symbool van de internationale luxe-treinreizen in een roerige tijd.
De geschiedenis van restauratierijtuigen: van Pullman tot Wagon-Lits
De collectie toont de evolutie. Van het Wagon-Lits restauratierijtuig dat al in 1911 gebouwd werd, tot de meer eigentijdse bar-discorijtuigen.
Het museum bewaart niet alleen de objecten, maar ook het verhaal van hoe reizen per trein een belevenis op zich was. Het begon allemaal in de negentiende eeuw. De Amerikaan George Pullman bouwde in 1864 het eerste slaaprijtuig. Maar het was de Belgische ondernemer Georges Nagelmackers die het concept naar Europa bracht.
In 1876 richtte hij de Compagnie Internationale des Wagons-Lits (CIWL) op, het bedrijf dat synoniem zou worden met luxe op het spoor. In Europa verscheen het eerste geïmproviseerde restauratierijtuig in 1880.
Al vijf jaar later, in 1885, reed de eerste trein in Nederland met een officieel Wagon-Lits restauratierijtuig. De echte glamour kwam in 1899, toen de eerste 'prachttrein' van Wagon-Lits door Nederland denderde. Denk aan witte linnen tafelkleden, zilveren bestek en obers in uniform. De trein was niet alleen een vervoermiddel; het was een verplaatsend vijfsterrenrestaurant.
Trans Europe Express: het hoogtepunt van internationale treinluxe
Het summum van het restauratierijtuig beleefde je in de jaren '60 en '70 aan boord van de legendarische Trans Europe Express (TEE) treinen. Dit waren de intercity's van die tijd: alleen eerste klasse, strakke dienstregelingen en, heel belangrijk, een volwaardig restaurant aan boord.
De Duitse trein de Rheingold was hier een perfect voorbeeld van. De Rheingold had zelfs speciale 'Buckel'-speisewagens: restauratierijtuigen met twee keukens boven elkaar om de passagiers optimaal te bedienen.
Het absolute pronkstuk was het Rheingold panoramarijtuig. Van dit type met een glazen koepel zijn er slechts vijf gebouwd. Je zat als het ware in een rijdende serre, met een ononderbroken uitzicht op bijvoorbeeld de Rijn. Dit was de ultieme luxe-ervaring, waar de NS zelf echter geen eigen rijtuigen voor inzette; de dienst werd uitgevoerd door privé-operatoren en buitenlandse spoorwegen.
NMBS I10 restauratierijtuigen: Belgische degelijkheid op Nederlandse rails
Toen de gloriedagen van de TEE voorbij waren, bleef de behoefte aan een fatsoenlijke maaltijd in de trein bestaan. Dat was een heel ander tijdperk dan dat van de legendarische Blokkendoos treinen. Hier komt de Belgische spoorwegmaatschappij NMBS in beeld met haar I10-rijtuigen.
Deze rijtuigen, sinds 1987 in gebruik, waren de werkpaarden van de Belgische spoorwegen, een tijdperk dat nauw verbonden is met de geschiedenis van de spoorwegpost in Nederland.
Begin jaren 2000 besloot de NMBS om een deel van deze vloot een nieuw leven te geven. In 2000 werden vijf I10-rijtuigen omgebouwd tot moderne restauratierijtuigen. Twee jaar later, in 2002, nam men een nog creatiever besluit: een I10-rijtuig ombouwen tot een heus bar-discorijtuig, type SR3.
Dit was geen traditioneel eetrijtuig meer, maar een ontmoetingsplek met een bar en zelfs ruimte om te dansen. Zowel de Resto-rijtuigen als de SR3 hadden een indrukwekkende topsnelheid van 200 km/u, waardoor ze moeiteloos mee konden met de snelle intercity's. Deze Belgische rijtuigen reden ook regelmatig op Nederlandse trajecten en vulden zo het gat dat de NS zelf had laten vallen op het gebied van treincatering.
Van dienstregeling naar nieuw leven: de erfenis van de restauratierijtuig
De tijd van het vaste restauratierijtuig in de reguliere dienstregeling is voorbij. De NS heeft geen eigen historische restauratierijtuigen meer in dienst.
Moderne catering vindt plaats in vaste horecaruimtes op stations of via mobiele catering in de trein zelf.
Maar de voertuigen zijn niet verdwenen. Vele historische rijtuigen hebben een prachtige tweede carrière gekregen. Een mooi voorbeeld is restauratierijtuig 12780.
Dit rijtuig ging in 2015 niet naar de sloop, maar naar Station Amsterdam Sloterdijk. Daar werd het omgebouwd tot een vaste horecagelegenheid: The Train Lodge. Je kunt er nu een burger eten of een biertje drinken in een authentiek stukje spoorhistorie. Voor liefhebbers is er dus nog genoeg te ontdekken. Je kunt:
- Een bezoek brengen aan het Spoorwegmuseum in Utrecht voor de vaste collectie.
- De agenda van museumspoorlijnen en toeristische treinen in de gaten houden; zij zetten soms historische restauratierijtuigen in voor speciale ritten.
- Een kijkje nemen bij plekken als The Train Lodge in Amsterdam, waar je de sfeer letterlijk kunt proeven.
De geschiedenis van de koninklijke trein bij de NS is dus geen verhaal van treinen die verdwenen, maar van een rijke traditie die een nieuwe, vaste plek heeft gevonden.
Het bewijst dat de romantiek van het dineren op rails nog lang niet voorbij is.