De geschiedenis van de 'Hofpleinlijn' en de 'Zuid-Hollandsche Electrische Spoorweg-Maatschappij'
Stel je voor: het is 1908, en voor het eerst in Nederland rijdt er een trein die volledig op elektriciteit loopt. Geen stoom, geen roet, maar een zachte zoem.
Dat was de Hofpleinlijn, aangelegd door de Zuid-Hollandsche Electrische Spoorweg-Maatschappij (ZHESM). Een revolutionaire lijn die Den Haag met Rotterdam verbond, en later ook naar Scheveningen reed.
Maar hoe is dit allemaal begonnen? En waarom verdween deze pionier uiteindelijk weer van het toneel?
De geboorte van een geduchte concurrent
Op 4 januari 1900 werd de Zuid-Hollandsche Electrische Spoorweg-Maatschappij opgericht. Het doel? Concurrentie bieden aan de grote speler van toen: de Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij (HSM).
De HSM had het monopolie op het treinverkeer, maar de ZHESM zag kansen met een nieuwe technologie: elektrische tractie. Ze wilden een snellere, schonere en modernere verbinding aanbieden tussen de grote steden. Dit was niet de bekende Oude Lijn via Delft, maar een compleet nieuw traject dwars door het groene hart.
Opening & ingebruikname
De aanleg ging in twee fasen. Het eerste deel, van Den Haag Hollands Spoor naar Scheveningen, werd geopend op 1 mei 1907.
Een jaar later, op 1 oktober 1908, volgde het tweede en belangrijkste deel: de verbinding van Den Haag HS naar Rotterdam Hofplein. De totale lengte van de spoorlijn was 28,5 kilometer.
Met deze opening was Nederland een van de eerste landen in Europa met een volwaardige elektrische spoorlijn. Het was een technisch hoogstandje dat de concurrentie met de stoomtrein aandurfde.
Technische hoogstandjes
De techniek achter de Hofpleinlijn was voor die tijd bijzonder geavanceerd. De bovenleiding werkte met een spanning van 10.000 Volt één fase wisselspanning, 25 Hz.
Maar het begon allemaal nog hoger: de centrale wekte stroom op met 5.000 Volt driefasen draaistroom. Via een transformator werd dit omgevormd naar die 10.000 Volt tweefasen wisselstroom die de treinen nodig hadden. Een bijzonder detail was het stroomloze gedeelte van 90 meter tussen Nootdorp en Veenweg.
Dit was een fasescheiding, nodig om de verschillende fasen van de wisselstroom gescheiden te houden. De trein moest dit korte stukje op eigen momentum overbruggen. Het toont aan hoe precies en doordacht het hele systeem was ontworpen.
Het materieel: van Beijnes tot Materieel'46
Voor de eerste elektrische treinen ging de ZHESM in zee met de Haarlemse fabrikant J.J. Beijnes.
In 1908 leverden zij het eerste materieel. Deze treinen waren speciaal ontworpen voor de elektrische aandrijving en zagen er modern uit voor hun tijd. Na de Tweede Wereldoorlog was er schaarste aan materieel.
Tijdelijk, van januari tot juli 1946, werd weer het oude ZHESM-materieel ingezet. Als eerste vervanging kwam het zogenaamde Materieel'35 en Materieel'36 in dienst.
Persoonlijke hulpmiddelen
Maar de echte opvolger was het Materieel'46, dat vanaf 1948 op de lijn verscheen.
Dit materieel was robuuster en beter geschikt voor de groeiende reizigersstroom. Wil je meer weten over de elektrificatie van het Nederlandse spoorwegnet? Zoek dan naar foto's en technische tekeningen van het ZHESM-materieel en het latere Materieel'46. In archieven van het Spoorwegmuseum vind je vaak originele documenten en onderdelen. Voor verzamelaars zijn er ook schaalmodellen beschikbaar, al zijn die van de ZHESM-treinen vrij zeldzaam.
Overname, oorlog en het einde van de lijn
De ZHESM was een geduchte concurrent, maar de financiële druk werd te groot. In 1923 nam de HSM de exploitatie over, een belangrijk moment in de geschiedenis van de Staatsspoorwegen en de HSM. De lijn bleef elektrisch rijden, maar de onafhankelijkheid was voorbij.
Na de Tweede Wereldoorlog veranderde het landschap verder. In 1953 werd het traject tussen Den Haag HS en Scheveningen gesloten.
De verbinding naar Rotterdam bleef nog lange tijd bestaan, maar de glans van de pioniersjaren was er af, lang voordat de internationale Beneluxtrein het spoor zou domineren.
Het Hofpleinviaduct: een rijksmonument
Een tastbare herinnering aan de Hofpleinlijn is het indrukwekkende viaduct in Rotterdam. In 2002 werd het geplaatst op de Rijksmonumentenlijst, een erkenning van zijn historische waarde.
In 2006 werd het viaduct verkocht aan de woningcorporaties Vestia en Havensteder.
Maar de grootste transactie kwam in augustus 2019: 1.900 meter van het viaduct werd verkocht aan de Dudok Groep. Zij geven het oude spoorviaduct een nieuwe bestemming, vaak als groene wandel- en fietsroute of als locatie voor horeca en cultuur. De Hofpleinlijn is meer dan alleen een voormalige spoorlijn.
Het is een verhaal over innovatie, concurrentie en vooruitgang. Van de eerste elektrische trein in 1908 tot een beschermd monument vandaag: het laat zien hoe technologie en geschiedenis hand in hand gaan. En als je ooit over dat Rotterdamse viaduct wandelt, weet je dat je over een stukje Nederlandse spoorweghistorie loopt.