Locomotieven smeren: Waar moet je precies een drupje olie doen?
Je kent het wel: je fiets begint te kraken, je geeft 'm een drupje olie en hij rijdt weer als een zonnetje.
Met locomotieven is het niet anders. Alleen zijn de gevolgen van vergeten smeren ietsje groter dan een piepende ketting.
Een vastlopende wielset of een versleten tandwiel kan je flink wat geld en hoofdpijn kosten. Maar waar moet je nou precies zijn met dat oliebusje? Geen paniek. We lopen samen door de belangrijkste punten, alsof we naast je staan in de werkplaats.
Waarom smeren? Meer dan alleen geluid
Smeren is eigenlijk heel simpel: je zorgt voor een dun laagje olie of vet tussen twee bewegende delen.
Dat laagje voorkomt direct metaal-op-metaal contact. Zonder dat laagje ontstaat er wrijving, hitte en slijtage.
Op den duur worden onderdelen ruw, passen ze niet meer goed, en uiteindelijk geven ze het op. Bij een modellocomotief zijn de krachten kleiner, maar het principe hetzelfde. Een goed gesmeerde locomotief rijdt soepeler, stiller en zuiniger (met stroom of brandstof). De motor hoeft minder hard te werken.
En het allerbelangrijkste: je voorkomt onnodige slijtage aan dure, specifieke onderdelen. Een beetje olie is een stuk goedkoper dan een nieuwe tandwielset of aandrijfas.
"Een drupje op de juiste plek bespaart een reparatie aan de keukentafel."
De vijf gouden plekken: waar moet je zijn?
Niet elk bewegend deel heeft dezelfde smeermiddel nodig. Te veel olie is ook niet goed, want het trekt stof aan.
1. De wormwieloverbrenging
We focussen op de vijf belangrijkste punten. Dit is het hart van de aandrijving.
De motor draait, via een wormwiel (een schroefvormig tandwiel), de grote aandrijfwielen aan. Hier ontstaat de meeste wrijving. Gebruik hier een speciaal tandwielvet, zoals LaBelle #108 of een vergelijkbaar synthetisch vet. Een luciferpuntje is genoeg.
2. De lagers van de aandrijfwielen
Smeer de tanden van het wormwiel en het grote tandwiel licht in.
Te veel vet hier kan gaan "kruipen" en op plekken komen waar het niet hoort. De wielen draaien om vaste assen. In die asgaten zitten vaak kleine busjes of lagers.
3. De draaistellen en loopwielen
Een heel klein druppeltje fijne machine-olie (zoals Labelle #102) op de plek waar de as uit het wiel komt, is voldoende. Wiel na wiel. De olie zal door de capillaire werking vanzelf een beetje in het lager trekken. Ben je nog op zoek naar de beste olie voor modeltreinen voor jouw onderhoud?
Ook de wielen die niet worden aangedreven, moeten vrij kunnen draaien. De aspennen in de draaistellen verdienen dezelfde behandeling als de aandrijfwielen: een minimaal druppeltje fijne olie.
4. De motor zelf
Kijk ook naar de draaistelpennen zelf, waar het draaistel onder de locomotiefkast kan draaien. Een heel dun laagje vet kan hier helpen voor soepel bochtenwerk. De meeste modelbouwmotoren hebben afgesloten lagers en zijn "onderhoudsvrij".
Maar bij oudere motoren of sommige hoogwaardige motoren (zoals van Faulhaber of Maxon) zijn er smeerpunten. Raadpleeg altijd de handleiding van je specifieke motor.
5. De koppelingen en hefboomwerking
Een verkeerde olie kan de motor beschadigen. Twijfel je over het smeren met vet of olie? Laat dit punt dan over aan een specialist.
Dit zijn de kleine scharnierpunten voor het aankoppelen van rijtuigen of de hefboom voor de frontseinverlichting. Hier is een heel lichte olie of zelfs een speciaal droog smeermiddel (PTFE-spray) perfect. Het voorkomt vastroesten zonder stof aan te trekken.
De gereedschapskist: wat heb je nodig?
Je hoeft niet meteen een heel arsenaal aan te schaffen. Met drie producten kom je een heel eind.
- Fijne machine-olie: Een flesje LaBelle #102 of een vergelijkbare olie voor fijne mechanica. Reken op zo'n €8-€15 voor een flesje dat jaren meegaat.
- Tandwielvet: Een potje LaBelle #108 of een ander synthetisch, niet-vloeiend vet. Kost tussen de €10 en €20.
- Speciaal gereedschap: Een setje fijne smeernaalden of oliepennen met een zeer fijne tuit. Hiermee doseer je perfect. Zo'n setje is er vanaf €15. Een alternatief: een tandenstoker of een heel fijn penseeltje.
Voor de wat grovere klussen, zoals het smeren van tandwielen in een rijdende auto of een groot schaalmodel, is een spuitbus PTFE-spray ook handig. Maar voor de fijne modelbouw zijn druppels en penseeltjes je beste vrienden.
Verschillende types, verschillende behoeften
Niet elke locomotief is hetzelfde. Een stoomloc met allemaal zichtbare stangen en drijfstangen vraagt om een andere aanpak dan een gestroomlijnde diesellocomotief.
Stoomlocomotieven (zoals van Märklin, Fleischmann)
Hier zie je vaak veel bewegende delen: drijfstangen, koppelstangen, cilinderblokken. Deze kun je het beste licht smeren met een heel dunne olie.
Dieselelektrische en elektrische locomotieven (zoals van Roco, Brawa)
Let op: smeer nooit de rails of de band van het aandrijfwiel in, want dan verliest de loc grip. De cilinders van een stoomloc (in het model vaak voor de rookgenerator) hebben soms een eigen smeerpunt. Bij deze modellen zit het meeste werk in de wormwieloverbrenging en de draaistellen, waarbij je voor specifieke onderdelen ook as-vet van Trix kunt overwegen.
De buitenkant is vaak glad, dus je moet even de kap verwijderen om bij de aandrijving te komen. Dit is waar je tandwielvet en fijne olie het meest gebruikt. Deze modellen leven buiten. Ze hebben te maken met weersinvloeden en vuil.
Modelbouw in grotere schaal (G of I)
Hier is het extra belangrijk om smeerpunten schoon te houden en een smeermiddel te gebruiken dat bestand is tegen water en temperatuurverschillen.
Speciale "outdoor" smeermiddelen zijn hier een must.
Praktische tips: zo doe je het goed
Een paar vuistregels die je werk een stuk makkelijker en schoner maken.
- Minder is meer. Een teveel aan olie trekt stof en vuil aan, wat een soort schuurpapier wordt. Liever één keer te weinig en later bijwerken dan te veel.
- Reinig eerst. Voordat je gaat smeren, maak je de onderdelen even schoon met een zachte borstel of een wattenstaafje. Oude olie en vuil verwijderen.
- Gebruik het juiste middel. Olie voor lagers, vet voor tandwielen. Ze zijn niet uitwisselbaar. Olie is dun en vloeiend, vet is dik en blijft zitten.
- Test altijd. Na het smeren, zet de loc op een stukje rails en laat 'm voorzichtig rijden. Luister of het geluid soepeler is geworden. Kijk of er geen olie op de rails of wielen druppelt.
- Maak een schema. Smeer je locomotief niet pas als hij gaat piepen. Plan het in, bijvoorbeeld na elke 20 draaiuren of twee keer per jaar als je vaak rijdt. Zo voorkom je problemen.
Met deze kennis ben je al beter voorbereid dan de meeste beginners. Het is een kleine moeite die de levensduur van je waardevolle modellen enorm verlengt. Dus pak dat olieflesje, zoek die vijf punten op, en geniet van het soepele, stille resultaat. Je locomotief zal je dankbaar zijn.