Historische dieseltreinen: Van de 'Oude Blauwe' naar de 'Plan U'

Jan van der Meer

Modelspoorengineer & DCC-expert

Stel je voor: een fluitend geluid, een zware dieselrook en die typische geur van olie en metaal. Je staat op een klein stationnetje en daar komt ie aan: een historische dieseltrein. Geen gestroomlijnde hogesnelheidstrein, maar een karaktervolle machine met een ziel.

Voor veel mensen roept dat meteen een gevoel van nostalgie op. Maar wat maakt deze treinen zo bijzonder?

En waarom verzamelen mensen er modeltreinen van? Laten we het gewoon hebben over die iconische bakbeesten van het spoor.

Wat zijn historische dieseltreinen eigenlijk?

Een historische dieseltrein is simpelweg een trein die wordt aangedreven door een dieselmotor, en die niet meer in de reguliere dienst rijdt. Denk aan de treinen die je vroeger zag, of die je ouders of grootouders nog hebben meegemaakt.

Ze worden nu vaak bewaard door musea, stichtingen of fanatieke particulieren. Het gaat hier niet om de treinen van gisteren. Het gaat om échte klassiekers, meestal gebouwd ergens tussen de jaren '30 en '70 van de vorige eeuw.

Het zijn de werkpaarden geweest van het spoor, die zowel reizigers als goederen vervoerden.

Wat ze speciaal maakt, is hun mechanische, directe karakter. Je voelt en hoort de machine werken.

Waarom zou je hierin geïnteresseerd zijn?

Goede vraag. Voor de een is het puur romantiek.

Het geluid, de geur, de manier waarop zo'n trein eruitziet – het vertelt een verhaal over een andere tijd, zeker als je kijkt naar de historische mijlpalen van de elektrificatie. Voor de ander is het technische fascinatie.

Hoe bouwden ze zulke betrouwbare machines zonder alle computers van nu? Daarnaast is het een wereld met een hechte community. Mensen die hierin zitten, delen passie. Ze sleutelen aan echte locomotieven, bouwen gedetailleerde schaalmodellen of reizen het land af om een rijdende museumtrein te fotograferen.

Het is een hobby die je met je handen én je hart doet, waarbij de tijdloze charme van Epoche III vaak centraal staat.

En voor verzamelaars zijn er prachtige modeltreinen te koop, van instapmodellen tot museumstukken.

"Een dieseltrein heeft karakter. Hij praat tegen je via de motor, de versnellingsbak en de uitlaat. Elke rit is anders."

Hoe werken die oude diesels precies?

In tegenstelling tot een stoomtrein (met vuur en water) of een elektrische trein (met bovenleiding), zit de krachtbron in de trein zelf. Een zware dieselmotor, vergelijkbaar met die in een vrachtwagen maar dan veel groter, drijft een generator aan.

Die generator maakt stroom, die op zijn beurt de elektromotoren in de wielen aandrijft.

Dit heet diesel-elektrische aandrijving. Het was een revolutionair systeem. Het was schoner, stiller en efficiënter dan stoom.

Je hoefde geen water en kolen mee te nemen. De bekende 'Plan U' treinen hadden bijvoorbeeld twee motoren van elk ongeveer 300 pk. Ze konden zo'n 120 km/u halen, wat destijds heel snel was. Het onderhoud was ook simpeler: geen ingewikkelde stoomketels om te reinigen.

De besturing was puur mechanisch. Een machinist voelde letterlijk wat de trein deed via hendels en stangen.

Geen schermen met menu's, maar een dashboard met analoge meters en knoppen. Dat maakte het een vak apart.

De bekendste modellen en wat ze waard zijn

In Nederland hebben we een paar absolute iconen uit het NS Tijdperk III. Hieronder een paar sterren van weleer.

• De 'Oude Blauwe' (Mat '24 / DE3): Dit was de allereerste dieseltrein van de NS, gebouwd in 1934. Hij dankt zijn naam aan de opvallende, donkerblauwe kleur. Vanwege zijn historische waarde is hij enorm zeldzaam. Een gerestaureerd exemplaar is letterlijk miljoenen waard. Voor modelbouwers is het een heilige graal. Een gedetailleerd schaalmodel (1:87, H0) van een merk als Märklin of Roco kan tussen de € 300 en € 600 kosten, afhankelijk van de uitvoering en details.
• Plan U (DE 1 / DE 2): Dit is waarschijnlijk de bekendste dieseltrein van Nederland. Gebouwd in de jaren '60, herkenbaar aan het rode kleurenschema met crème band. Hij was overal inzetbaar, van intercity's tot stoptreinen. Een werkend, rijdend museumexemplaar is een kostbaar bezit. In modelvorm is hij gelukkig toegankelijker. Je vindt goede modellen vanaf zo'n € 200. Voor de luxe, digitaal bestuurbare versie met geluid en licht betaal je al snel € 400 tot € 700.
• DE 3 ('Standaardstoomloc-achtige' diesels): Deze machten, gebouwd in de jaren '50, leken qua uiterlijk op stoomlocomotieven maar hadden een dieselmotor. Ze werden vooral voor goederentreinen gebruikt. In model zijn ze wat minder algemeen, wat de prijs kan opdrijven. Verwacht voor een gedetailleerd model € 250 en hoger.

Buiten Nederland zijn er natuurlijk ook wereldberoemde types, zoals de Duitse 'V200' of de Britse 'Class 55 Deltic'. Hun modellen zijn vaak verkrijgbaar bij dezelfde gespecialiseerde merken.

Praktische tips voor als je wilt beginnen

Ben je enthousiast geworden? Zo pak je het aan.

1. Begin met kijken en luisteren: Ga naar een museumdag of een open dag van een stichting als de 'Stichting Hondekop' of 'Stichting 2454'. Ervaar de sfeer. Het geluid en de geur zeggen meer dan duizend foto's.
2. Kies je schaal voor modelbouw: Voor de meeste Nederlandse liefhebbers is schaal H0 (1:87) de standaard. Het aanbod van modellen is het grootst. Merken als Roco, Märklin en Fleischmann maken prachtige, kant-en-klare modellen. Voor de echte doe-het-zelver is er schaal N (1:160).
3. Koop slim: Voor je eerste model hoef je niet meteen het duurste te nemen. Zoek naar een betrouwbaar tweedehands model op een beurs of via gespecialiseerde forums. Let op dat alle onderdelen erbij zijn en dat de motor soepel loopt. Een goed instapmodel van een Plan U vind je tweedehands voor € 100-€ 150.
4. Word lid: Sluit je aan bij een club of vereniging, zoals de 'Nederlandse Vereniging van Modelspoorwegers' (NVBS). Daar ontmoet je mensen met kennis, krijg je toegang tot beurzen en ruil je makkelijk onderdelen. Het is de beste manier om echt in de wereld te duiken.

Of je nu voor de echte trein of voor de miniatuurversie gaat, het draait om het verhaal. Elke kras, elke versleten knop en elke unieke kleur vertelt iets over een tijd waarin reizen anders was. En dat verhaal mag best bewaard blijven.