Blikken treinen (Tinplate): De voorlopers van onze moderne hobby
Stel je voor: je loopt een rommelmarkt op en tussen de oude boeken en koffiekopjes zie je een doos staan. Er glimt iets in.
Je tilt de klep op en daar ligt-ie: een zwaar, blinkend treintje van blik.
Met een opwindmechanisme en prachtige, gedetailleerde plaatjes erop geschilderd. Dat is geen speelgoed van gisteren. Dat is een stukje geschiedenis in je handen.
Blikken treinen, of tinplate zoals verzamelaars ze noemen, zijn de échte voorlopers van de modelbouwhobby zoals wij die kennen. Ze hebben iets magisch, iets onverwoestbaars.
Wat zijn tinplate treinen precies?
Tinplate treinen zijn modeltreinen gemaakt van dun, verzinkt plaatstaal (blik) dat is bedrukt met kleurrijke illustraties. Ze werden vooral populair vanaf het einde van de 19e eeuw tot aan de jaren zestig van de vorige eeuw.
Het waren niet zomaar speeltjes. Het waren technische hoogstandjes voor hun tijd, vaak aangedreven door een opwindmechanisme met een veer, of later door elektriciteit via een rail. Het belangrijkste verschil met de plastic en houten treinen van nu? Het gevoel.
Tinplate is zwaar, solide en heeft die onmiskenbare, lichte metaalklank als je erover wrijft.
De decors zijn niet geprint zoals nu, maar vaak prachtig geschilderd of gezeefdrukt. Denk aan een locomotief met een heus landschap op de zijkant, of een goederenwagon met reclame voor een oud, Duits merk. Het is een combinatie van techniek en kunst.
De gouden jaren: waarom deze treinen zo bijzonder zijn
De bloeitijd van de tinplate trein lag grofweg tussen 1900 en 1960. Dit waren de jaren van de grote treinreizen, van de Oriënt-Express en de droom van verre reizen. De trein was het vervoermiddel van de toekomst en dat gevoel werd perfect gevangen in deze blikken modellen.
Bedrijven als Marklin uit Duitsland en Bing werden wereldberoemd met hun producten.
Deze treinen waren niet goedkoop. Een complete elektrische set van Marklin was in de jaren dertig een maandsalaris waard.
Het was dan ook speelgoed voor kinderen uit gegoede families. Maar dat verklaart ook waarom ze zo degelijk werden gemaakt. Ze waren gebouwd om generaties lang mee te gaan. Dat is ook precies waarom ze nu zo geliefd zijn bij verzamelaars: ze overleefden de tand des tijds, letterlijk en figuurlijk.
"Een tinplate trein is geen stuk speelgoed dat je even in elkaar zet. Het is een machine die je opwindt, die je hoort ronken en die een verhaal vertelt op zijn zijkant."
Hoe werkt zo'n oud treintje eigenlijk?
De meest voorkomende aandrijving is het opwindmechanisme. Je draait een sleuteltje in de locomotief, waarmee je een sterke veer aanspant.
Laat je de trein los, dan ontspant de veer zich en drijft via tandwielen de wielen aan.
De trein rijdt dan een minuut of vijf, afhankelijk van hoe strak je hem hebt opgewonden. Het geluid van dat ronkende veermechanisme is onmiskenbaar. Later kwamen de elektrische versies, vaak met een spanning van 20 volt wisselstroom.
De stroom werd via de rails naar de motor in de locomotief geleid. De eerste sets hadden vaak maar één rijrichting. Vooruit! Pas later kwamen systemen waarmee je kon keren. De besturing was simpel: een transformator op tafel waarmee je de snelheid regelde.
De rails zelf waren vaak van tinplate, met een houten ondergrond om ze op te leggen.
Het onderhoud? Dat is eigenlijk heel simpel.
Een druppeltje olie op de assen en de tandwielen, en af en toe de contactpunten schoonmaken. Dat is het. Geen ingewikkelde electronica, geen moederborden die kunnen falen. Pure, mechanische betrouwbaarheid, zoals we die kennen van het klassieke Trix Express-systeem.
Verzamelen vandaag: van Marklin tot goedkope starters
De wereld van tinplate verzamelen is enorm. De absolute top zijn de vroege, handbeschilderde stukken van Marklin en Bing van vóór 1914.
Een complete, werkende set in goede staat kan makkelijk tussen de €2.000 en €10.000 kosten.
Daar krijg je dan wel een museumstuk voor terug. Voor de beginnende verzamelaar is er gelukkig ook heel veel moois te vinden. De naoorlogse sets van merken als Trix Express of Bub zijn vaak heel betaalbaar.
Je vindt ze op rommelmarkten, in kringloopwinkels of op online veilingen. Een goede tip: begin met een merk dat je aanspreekt. Houd je van de gedetailleerde schilderingen? Kijk dan naar Duitse merken, waarbij de invloed van de Tweede Wereldoorlog op de modelspoorproductie duidelijk zichtbaar is.
- Instapniveau (€50 - €200): Een enkele locomotief of wagon uit de jaren vijftig van een bekend merk. Vaak nog werkend.
- Middensegment (€200 - €800): Een complete set met rails, transformator en meerdere wagons. Perfect om zelf mee te rijden.
- Topsegment (€800+): Zeldzame modellen, vooroorlogse stukken of sets in de originele doos. Dit is puur verzamelen.
Ga je voor robuust en stoer? Dan zijn de Amerikaanse tinplate treinen van Lionel misschien iets voor jou, al kun je ook kijken naar waardevolle klassieke Märklin modellen.
Die zijn grover gebouwd en hebben een heel eigen, stoere uitstraling.
Zelf beginnen: praktische tips voor jouw eerste tinplate trein
Wil je zelf een stukje van die geschiedenis in huis halen? Leuk! Hier zijn een paar dingen waar je op moet letten.
- Check het mechanisme: Vraag of je de locomotief mag opwinden. Een werkend veermechanisme is het halve werk. Luister of hij soepel loopt en niet haperend.
- Kijk naar de staat van het blik: Zijn er deuken? Is de verf afgebladderd? Een paar krasjes zijn normaal voor de leeftijd, maar grote deuken kunnen de werking beïnvloeden.
- Originele onderdelen zijn goud waard: Een originele sleutel, een transformator of de originele doos verhogen de waarde en het plezier enorm.
- Begin klein: Koop niet meteen een hele dure set. Begin met één locomotief en een paar wagons. Leer ermee omgaan, maak ze schoon en zet ze neer als pronkstuk.
- Zoek een community: Er zijn online forums en Facebook-groepen vol met liefhebbers. Daar kun je vragen stellen en zien wat anderen hebben. Het is een ontzettend behulpzame wereld.
Uiteindelijk draait het niet om de prijs of de zeldzaamheid. Het gaat om het verhaal, de mechanische charme en het gevoel dat je een tastbaar stukje verleden in handen hebt.
Een tinplate trein is niet zomaar een model. Het is een tijdmachine van blik.